Pierwsza pewna wzmianka na temat herbaty w Rosji pochodzi z 1567 roku (według innych źródeł – 1576 roku). Wtedy to dwaj atamani kozaccy, Pietrow i Jałyszew w imieniu cara, jako pierwsi dotarli do Chin właściwych (tzn. przekroczyli rubież mandżurską). To oni spróbowali i opisali chiński napój „cza-i” lub „cza-e”, który w Rosji otrzymał nazwę „czaj”.

Wcześniej, tj. do XVI wieku, jeśli nawet Rosjanie mieli styczność z herbatą, to nie pozostały po tym żadne świadectwa. Na terenach rosyjskich była ona znana tylko narodom Syberii. W XVI–XVII wieku herbata pojawiła się na carskim dworze, w kręgach bojarów. Traktowana była jako „dziwota zamorska” – napój egzotyczny, pity zazwyczaj ze snobistycznych pobudek. Za panowania w Chinach mandżurskiej dynastii Min (1368–1644) w 1638 roku, carski ambasador Wasilij Starkow przekazał swojemu władcy jako dar od jednego z mongolskich chanów około 64 kilogramów „chińskiego ziela” (ros. kitajskaja trawa).

Tym sposobem sąsiedzi wprowadzili herbatę do Rosji. Już w 1665 roku odnotowano w Rosji pierwszy przypadek leczniczego wykorzystania naparu herbacianego: Samojło Kallins, nadworny lekarz Aleksego Michajłowicza (drugiego cara z dynastii Romanowów), aplikował władcy herbatę jako antidotum na bóle brzucha. Jeszcze za panowania tego cara – w1674 roku – do Moskwy dotarł bezpośrednio z Chin, za sprawą tamtejszych kupców, pierwszy duży transport herbaty. Herbata ta była sprzedawana po dość umiarkowanej cenie z powodu powszechnej wtedy jeszcze nieznajomości samego produktu i sposobu jego używania. Rozpowszechnienie się herbaty w Rosji właściwie niczym się nie różniło od podobnych procesów w Europie i polegało na przeobrażeniu się napoju egzotycznego w napój popularny.

Traktaty handlowe z Chinami
Lata siedemdziesiąte XVII wieku to okres, od którego możemy mówić o rzeczywistym upowszechnieniu się herbaty w Rosji, gdyż już w 1679 roku podpisano pierwszy traktat handlowy między Rosją a Chinami o dostawę „suszonego ziółka chińskiego” (ros. suszonaja kitajskaja trawka). Ówczesny carski ambasador w Chinach, Grek z pochodzenia, Sapfarij, w swoim dziele na temat Chin szczegółowo opisał herbatę i sposób jej przyrządzania. Z kolei, w wyniku podpisania tzw. traktatu nerczyńskiego (1689 rok), wprost z Chin wyruszyła do Rosji karawana 300 wielbłądów objuczonych herbatą. Ludzie i zwierzęta juczne musieli przebyć 11 tysięcy wiorst, tj. blisko 12 tysięcy kilometrów. Wędrówka ta trwała 16 miesięcy.
W epoce Piotra Wielkiego herbata na dobre zyskuje uznanie w najzamożniejszych domach Rosjan. O stosunku samego Piotra I do herbaty wiemy niewiele. Według niektórych historyków car propagował picie herbaty, według innych – odwrotnie. Z pewnością lubował się w kawie, a to za sprawą swoich kontaktów z ówczesną kulturą niemiecko-pruską, w obrębie której zapanował wtedy właśnie prawdziwy kult kawy. Niemniej w 1727 roku, dwa lata po śmierci cara, podpisano kolejny traktat handlowy z Chinami – Kiachtinskij dogowor. Pakt ten określał rosyjsko-chińską granicę, warunki handlu i zasady pokojowego rozstrzygania miejscowych sporów granicznych.

Kiachta
Kiachta ¹⁾, niewielka miejscowość (słoboda) na brzegu rzeki Kiachty, u stóp góry Ortogoj (w Buriacji, autonomicznej republice Federacji Rosyjskiej), staje się głównym granicznym punktem handlowym na szlaku do Chin. Po chińskiej stronie analogiczną funkcję pełniło miasto Majmaczen ²⁾, założone w 1728 roku, 20 kilometrów na wschód od Suche Bator, po 1921 roku przemianowane na Altanbulag. W 1763 roku w Kiachcie ustanowiono targ herbaciany. Majmaczen z Kiachtą przez długi czas stanowiły jedno z największych centrów handlowych świata związanych z handlem herbatą, nazwane rosyjską stolicą herbaty. Tędy wiódł bowiem „wielki szlak herbaciany” z Chin ku Europie. W tamtych czasach Kiachta stała się jedynym na świecie „miastem milionerów”. Jej roczne obroty handlowe wynosiły 30 milionów rubli. Z niewielkiej miejscowości na dalekim wschodzie Rosji przeobraziła się w największy światowy targ herbaty. W1801 roku, a więc u progu XIX wieku, Rosja kupowała w Chinach 75 tysięcy pudów (ponad 123 tony) herbaty. Dostarczana lądem przez Kiachtę nazywała się kiachtinskim czajem. Z kolei ta, która była przewożona drogą morską, nazywała się kantońską, ponieważ była ładowana na statki w chińskim porcie Kanton.
W 1896 roku Bagaszow, Chomze i Trusow uporządkowali i opublikowali dane dotyczące handlu w Kiachcie w latach 1727–1894 w "Krótkim zarysie powstania, rozwoju i dzisiejszego stanu naszych handlowych stosunków z Chinami przez Kiachtę".

 

1) Jak istotna była herbata w życiu codziennym Kiachty może świadczyć fakt, że pod koniec XIX wieku wydawana była tam gazeta branżowa rynku herbaty – Zwiastun herbaciany (Czajnyj wiestnik).

2) Najpopularniejszy w XIX wieku Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona podawał informację: Majmaczin, Majmaczen (po chińsku: miejsce handlowe) – w Mongolii ogólna nazwa przedmieść handlowych, które są z reguły położone w odosobnieniu w pobliżu miast i ogrodzone drewnianą ścianą; w nich mieszkają kupcy bez rodzin.